Degrengolada – co to znaczy i jak używać tego słowa?

Słowo degrengolada oznacza przede wszystkim zupełny rozkład wartości moralnych albo stopniowy upadek – moralny, intelektualny czy materialny. Używasz go, gdy chcesz mocno podkreślić, że coś się „stacza” i przestaje trzymać jakiekolwiek standardy. To określenie nacechowane bardzo negatywnie, stosowane głównie w języku książkowym i publicystycznym. Jeśli chcesz swobodnie wplatać je w swoje wypowiedzi i robić to poprawnie, przejrzyj poniższe wyjaśnienia i przykłady.

Co znaczy słowo „degrengolada”?

W słownikach języka polskiego znajdziesz informację, że degrengolada to „zupełny rozkład wartości moralnych w jakimś środowisku”. Chodzi o sytuację, w której normy, zasady, dawne ideały przestają obowiązywać, a w ich miejsce pojawia się moralny chaos, bylejakość albo cynizm. Tak opisuje się na przykład życie polityczne, obyczaje w konkretnej grupie czy styl pracy instytucji.

Znaczenie tego rzeczownika jest jednak nieco szersze. Używa się go także na określenie obniżenia poziomu intelektualnego lub materialnego, gdy coś się wyraźnie „psuje” – w kulturze, debacie publicznej, edukacji, czasem nawet w finansach. Mówiąc o „finansowej degrengoladzie”, podkreślasz, że dana osoba lub instytucja nie tylko ma kłopoty z pieniędzmi, lecz że jest to wynik długotrwałego zaniedbania, rozrzutności lub braku kontroli.

Wspólnym mianownikiem wszystkich użyć słowa „degrengolada” jest poczucie staczania się w dół – moralnego, intelektualnego albo materialnego.

Skąd się wzięła „degrengolada”?

Wyraz degrengolada trafił do polszczyzny z języka francuskiego. Wywodzi się od słowa dégringolade, które oznacza dosłownie ‘spadanie, staczanie się, upadek, ruinę’. Francuski czasownik „dégringoler” opisuje gwałtowne zsuwanie się w dół – na przykład po schodach albo po zboczu. W polszczyźnie to pierwotne, ruchowe znaczenie zanikło, a zostało znaczenie przenośne.

Dlatego, gdy mówisz o degrengoladzie politycznej, kulturowej czy społecznej, mówisz tak naprawdę o długotrwałym procesie. Coś nie zawala się w jednej chwili, tylko powoli się „osuwa”, aż dochodzi do momentu, w którym normy albo standardy praktycznie przestają istnieć. Ten odcień procesu dobrze oddaje często spotykane połączenie: „postępująca degrengolada”.

Jak brzmi definicja i odmiana „degrengolady”?

Jako hasło słownikowe degrengolada to rzeczownik rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej. W opisach gramatycznych pojawia się informacja, że występuje zwykle właśnie w tej postaci – w praktyce rzadko mówimy o „degrengoladach”, bo chodzi zwykle o zjawisko ogólne, a nie o kilka odrębnych przypadków.

Definicje słownikowe ujmują sens tego słowa bardzo zwięźle. W Słowniku języka polskiego PWN znajdziesz sformułowanie: „zupełny rozkład wartości moralnych w jakimś środowisku”. Inne opisy dodają element obniżenia poziomu intelektualnego lub materialnego. Ważny jest przymiotnik „zupełny” – wskazuje on na stadium skrajne, a nie na drobne wahania czy chwilowe potknięcia.

Pod względem odmiany ten rzeczownik zachowuje się regularnie, podobnie jak „rozpusta” czy „ruina”. W liczbie pojedynczej wygląda to tak:

Jakie są synonimy słowa „degrengolada”?

Gdy próbujesz uchwycić sens wyrazu, bardzo pomaga zestawienie z innymi określeniami. W przypadku degrengolady szczególnie blisko stoją słowa opisujące demoralizację i rozkład wartości w grupie czy środowisku. Część z nich ma charakter potoczny, część – wyraźnie książkowy lub publicystyczny.

W miejsce „degrengolady” możesz w wielu sytuacjach wstawić między innymi takie wyrażenia:

• rozkład (moralny, społeczny, obyczajów),
• demoralizacja, znieprawienie, deprawacja,
• degeneracja, zbydlęcenie, upodlenie,
• upadek moralny, ruina moralna lub finansowa,
• zepsucie, zgnilizna moralna, gangrena moralna,
• rozpasanie, rozpusta, rozwiązłość,
• spustoszenie w sferze norm lub wartości.

Z kolei w odniesieniu do finansów dobrze działają połączenia: „ruina”, „zapaść”, „bankructwo”, gdy chcesz mocniej postawić akcent na stronę ekonomiczną. Słowo demoralizacja bywa w słownikach podawane wprost jako wyraz bliskoznaczny wobec degrengolady, ale nie jest to zamiennik doskonały – „demoralizacja” wskazuje raczej na proces psucia, a „degrengolada” na jego skrajny etap.

W jakich połączeniach używa się „degrengolady”?

To słowo rzadko występuje samodzielnie. Najczęściej łączy się z przymiotnikami, które doprecyzowują, o jakim obszarze życia mowa. W tekstach prasowych i książkach łatwo natkniesz się na takie zestawienia jak „umysłowa degrengolada”, „degrengolada intelektualna” czy „degrengolada finansowa”. Każde z nich podkreśla inny wymiar upadku.

Typowe są też określenia stopnia i przebiegu zjawiska: „kompletna degrengolada”, „totalna degrengolada”, „postępująca degrengolada”, „powolna degrengolada”. Pierwsze dwa akcentują stan skrajny, dwa pozostałe – proces, który toczy się w czasie i z każdym rokiem jest bardziej widoczny. W publicystyce politycznej bardzo często można spotkać wyrażenie „degrengolada moralna” w odniesieniu do elit władzy czy konkretnych instytucji.

Jeśli chcesz brzmieć naturalnie, łącz „degrengoladę” z rzeczownikami typu: „obóz władzy”, „życie publiczne”, „kultura masowa”, „instytucja”, „środowisko sportowe”.

Jak używać słowa „degrengolada” w zdaniach?

Współczesne przykłady bardzo jasno pokazują, że degrengolada ma zabarwienie ocenne i służy do ostrych, krytycznych wypowiedzi. Publicyści piszą o „postępującej degrengoladzie wiecznie skłóconego obozu władzy”, komentatorzy życia społecznego – o „degrengoladzie moralnej” związanej z ignorowaniem zasad współżycia. W tekstach o ekonomii pojawia się „finansowa degrengolada”, szczególnie wtedy, gdy ktoś latami zaniedbywał sprawy zawodowe lub emerytalne.

W literaturze XIX i XX wieku słowo to chętnie wykorzystywali autorzy opisujący bohaterów, którzy się „staczają”. Honoré de Balzac w powieści „Stracone złudzenia” wkłada w usta jednej z postaci słowa: „Byleby w świecie nie dowiedziano się o tej degrengoladzie” – chodzi o kompromitujące moralnie i finansowo wydarzenia w życiu bohatera. W polskiej prozie podobny ton pobrzmiewa w cytatach z Elizy Orzeszkowej, gdzie pojawia się wyrażenie „okropna degrengolada ducha”.

Jeśli chcesz zastosować ten rzeczownik w swojej wypowiedzi, możesz skorzystać z takich konstrukcji:

• „To, co dzieje się w debacie publicznej, to już kompletna degrengolada.”
• „Obawiam się postępującej degrengolady standardów w naszej branży.”
• „Jego życie osobiste przeszło w ostatnich latach prawdziwą degrengoladę.”
• „Ta instytucja jest przykładem moralnej degrengolady władzy.”

Czy „degrengolada” to słowo potoczne, czy książkowe?

Większość słowników oznacza degrengoladę kwalifikatorem „książk.”, czyli wyraz książkowy. To znaczy, że najlepiej pasuje do tekstów literackich, publicystyki, felietonów czy bardziej rozbudowanych wypowiedzi, a nie do codziennej rozmowy o drobnych sprawach. Nie oznacza to zakazu użycia w mowie – po prostu brzmienie będzie bardziej podniosłe, a nawet ironiczne.

Jeśli w rozmowie przy kawie powiesz, że „w tym serialu nastąpiła totalna degrengolada scenariusza”, zabrzmisz świadomie przerysowanie – często właśnie o to chodzi, bo słowo ma mocny ładunek emocjonalny. W sytuacjach oficjalnych lepiej jednak sięgać po „upadek obyczajów”, „demoralizację” czy „obniżenie standardów”, a „degrengolady” używać tam, gdzie wyrazista, publicystyczna nuta jest atutem.

Jak „degrengolada” funkcjonuje w kulturze?

Ten rzeczownik nie ogranicza się do językoznawczych definicji. Funkcjonuje także jako nośny symbol w tytułach i nazwach. Dobrym przykładem jest album „DEGRENGOLADA” wydany przez Nosowską. Płyta miała premierę 19 maja (po pięciu latach przerwy od „BASTY”) i zawiera 11 utworów, w tym takie tytuły jak „Predatoprzywry”, „Przytomna”, „Sosna”, „Runo” czy „Piękna degrengolada”.

W tym kontekście słowo pełni funkcję metaforycznego komentarza do współczesności, ale też do wnętrza człowieka. Sama artystka opisywała album jako zachętę, by zejść „do fundamentu istnienia” i odrzucić fałszywe warstwy, które zawyżają lub zniekształcają nasz obraz. Tytułowa „degrengolada” jest tu więc raczej opisem świata, z którego trzeba się otrząsnąć, niż programem upadku.

Jednym z singli promujących płytę jest „Runo” – utwór przypisany w koncepcji albumu do koloru zielonego. Ten kolorowy kod pokazuje, że termin kojarzony zwykle z rozkładem i upadkiem można twórczo przekształcić w tytuł projektu artystycznego, który zachęca do przebudzenia i odzyskania wrażliwości.

Tytuł albumu „DEGRENGOLADA” pokazuje, że słowo o znaczeniu „upadek i rozkład wartości” może stać się prowokacyjną etykietą dla sztuki, która właśnie przed takim upadkiem ostrzega.

Jak używać „degrengolady”, żeby brzmieć naturalnie?

Najważniejsze jest wyczucie tonu. To nie jest neutralny termin opisowy – niesie mocny sąd. Dlatego warto go używać wtedy, gdy chcesz celowo zaostrzyć wypowiedź, na przykład w komentarzu publicystycznym, w eseju, ironicznej recenzji albo w literackim opisie bohatera czy grupy. W krótkich uwagach między znajomymi, zamiast mówić o „degrengoladzie”, zwykle wystarczy odwołać się do „upadku” albo „zepsucia”.

Drugim elementem jest dobór dopełnień. Degrengoladę najczęściej łączysz z obszarami życia, gdzie mowa o normach i wartościach: „degrengolada moralna”, „degrengolada obyczajowa”, „degrengolada polityczna”, „degrengolada społeczna”. W odniesieniu do sfery intelektualnej naturalne są zwroty: „umysłowa degrengolada”, „degrengolada intelektualna”, „kulturowa degrengolada”.

Jeśli zachowasz te dwa warunki – świadomie krytyczny ton i dobrze dobrane dopełnienia – słowo degrengolada stanie się w twoim słowniku bardzo precyzyjnym narzędziem opisu upadku wartości, a nie tylko egzotycznym, rzadko używanym terminem.