Zielnik z leśnych roślin powstaje w trzech etapach: uważne zebranie okazów, wysuszenie ich pod naciskiem oraz umocowanie i opisanie w zeszycie lub segregatorze. Dla dziecka to pamiątka ze spaceru, a zarazem okazja do ćwiczenia obserwacji, rozpoznawania gatunków i twórczej pracy bez ekranów.
Co przygotować przed wyjściem do lasu?
Nie potrzebujecie specjalistycznego wyposażenia. Najważniejsze jest zabezpieczenie okazów przed zgnieceniem oraz zapisanie informacji o miejscu ich znalezienia. Przydadzą się:
- tekturowa teczka na rośliny, najlepiej z okładkami dobrze przylegającymi po zamknięciu
- bezpieczne nożyczki, których dziecko może używać pod nadzorem dorosłego
- notatnik i ołówek do zapisywania daty, miejsca oraz własnych obserwacji
- telefon z aplikacją do rozpoznawania roślin
- gruba książka, papier lub matowe gazety do późniejszego suszenia
- zeszyt z grubszymi kartkami albo kartki do segregatora
Na spacer wybierzcie suchy dzień i porę, gdy nie ma już rosy. Mokre rośliny łatwiej pleśnieją. Warto też uwzględnić porę kwitnienia, ponieważ kwiaty często ułatwiają rozpoznanie gatunku.
Jak bezpiecznie zbierać leśne rośliny?
Zasada dla dziecka powinna brzmieć: „nie znamy – nie zrywamy”. Nie zbierajcie roślin, których nie potraficie rozpoznać, ani okazów objętych ochroną. W Polsce niektóre gatunki są chronione, a ich zrywanie może być zabronione. Szczególną ostrożność zachowajcie przy roślinach trujących, takich jak wilcze łyko czy konwalia. Dziecko nie powinno wkładać żadnych części roślin do ust ani dotykać nieznanych owoców i soków roślinnych.
Przed zerwaniem zróbcie zdjęcie całej rośliny, liści i kwiatu. Fotografia pomoże później w identyfikacji, a przy rzadkim lub ciekawym okazie może całkowicie zastąpić zrywanie. Aplikacja mobilna jest pomocna, ale jej podpowiedź traktujcie jako wskazówkę, nie jako jedyne potwierdzenie gatunku.
Podczas zbierania pamiętajcie o kilku prostych zasadach:
- wybierajcie pojedyncze, pospolite okazy i nie niszczcie całych skupisk roślin
- nie wykopujcie roślin z korzeniami, jeśli nie jest to konieczne do ich rozpoznania
- nie zbierajcie roślin w rezerwatach i parkach narodowych, jeśli obowiązujące tam przepisy tego zabraniają
- zostawiajcie ściółkę, mchy i grzyby na miejscu, zamiast włączać je do zielnika
- po powrocie umyjcie ręce, nawet jeśli dziecko nie dotykało roślin bezpośrednio
Jak zrobić zielnik krok po kroku?
Najlepiej potraktować spacer jak małą wyprawę badawczą. Nie chodzi o zebranie jak największej liczby okazów, lecz o dokładne obejrzenie kilku roślin i zapisanie tego, co zainteresowało dziecko.
- Wybierzcie rośliny. Zbierajcie tylko suche, nieuszkodzone i rozpoznane okazy. Połóżcie je pojedynczo w teczce, żeby się nie zgniotły. Od razu zapiszcie datę oraz miejsce znalezienia.
- Przygotujcie roślinę do suszenia. Po powrocie delikatnie usuńcie nadmiar ziemi. Rozłóżcie okaz na kartce papieru i ułóżcie liście oraz kwiaty tak, jak mają wyglądać po wysuszeniu.
- Włóżcie okaz do książki. Przykryjcie roślinę drugą kartką lub papierem i zamknijcie ją między stronami grubej książki. Jeśli suszycie kilka okazów, rozdzielcie je większą liczbą stron.
- Obciążcie książkę. Na zamkniętej książce połóżcie jeszcze jedną lub dwie ciężkie książki. Papier można wymienić po pierwszej dobie, a później kontrolować stan rośliny co kilka dni.
- Poczekajcie na wyschnięcie. Większość okazów potrzebuje około 5–14 dni. Grubsze i bardziej wilgotne fragmenty mogą wymagać dłuższego czasu. Nie wyjmujcie rośliny zbyt szybko, bo może się zapleśnieć lub zdeformować.
- Rozplanujcie stronę. Zanim użyjecie kleju, połóżcie suszkę na kartce i wybierzcie miejsce na nazwę, rysunek oraz etykietę.
- Przymocujcie okaz. Zamiast smarować klejem całą roślinę, użyjcie wąskich pasków papieru. Przyklejcie je w kilku miejscach tak, aby podtrzymywały łodygę i liście, ale ich nie zgniatały.
- Dodajcie opis. Zapiszcie nazwę rośliny, datę i miejsce zbioru. Jeśli gatunek nie został pewnie rozpoznany, wpiszcie ostrożnie „prawdopodobnie” albo zostawcie nazwę do późniejszego sprawdzenia.
Do suszenia najlepiej nadaje się papier chłonny i matowy. Śliskie kartki mogą zatrzymywać wilgoć. Przy okazach o dużej zawartości wody częstsza kontrola jest szczególnie ważna.
Jak zaprojektować trwałą i ciekawą stronę?
Na jednej stronie umieśćcie jeden większy okaz albo kilka małych liści o podobnym charakterze. Dzięki temu dziecko łatwiej porówna ich kształt i wielkość. Nazwę można napisać u góry, a etykietę umieścić na dole kartki.
Etykieta zielnikowa może mieć formę prostokąta o wymiarach około 7 × 4,5 cm. Powinna zawierać:
- nazwę rośliny lub drzewa
- miejsce znalezienia okazu
- datę zbioru
- krótką uwagę dziecka, na przykład opis zapachu, kształtu liścia albo koloru kwiatu
Nie musicie ograniczać się do tekstu. Dziecko może dorysować owada zauważonego przy kwiecie, odtworzyć układ żyłek na liściu albo ozdobić stronę własnymi znakami. Rysunki najlepiej wykonać przed umocowaniem delikatnej suszki, aby jej przypadkiem nie uszkodzić.
Jeśli roślina zaczyna się kruszyć, można zabezpieczyć stronę przezroczystą folią samoprzylepną, ale należy zrobić to dopiero wtedy, gdy okaz jest całkowicie suchy. Alternatywą jest przechowywanie kartek w koszulkach wpiętych do segregatora.
Najcenniejszą częścią takiego zielnika nie będzie liczba zebranych roślin, lecz wspólna obserwacja. Jedno zdjęcie, dokładny opis i pojedynczy bezpiecznie zebrany okaz wystarczą, aby zwykły spacer zamienił się w trwałą pamiątkę leśnej wyprawy.
